KHÔNG VÀ KHÔNG CÓ GÌ HAY BIẾT VÀ KHÔNG BIẾT.
Có một nhà buôn Ấn Độ trên con đuờng tơ luạ. Ông ta có một cửa hàng và một nguời con. Anh ta vẫn thuờng quan sát, phân loại các loại hàng hóa mà nguời cha mang về, đặc biệt là việc đếm số luợng của chúng, từ 1,2,3...đến trăm, vạn...vv.
Một hôm có một vị khách ngoài vũ trụ ghé cửa hàng. Vị khách đặt mua hai món hàng, đó là lạc đà và môtô. Ông ta mô tả kĩ từng món hàng và dặn nguời con hãy ghi lại số luợng từng món hàng trên mặt cát ngoài sân. Khi nguời cha về, anh ta bèn nói :
- Thưa cha, có một vị khách, ông ta đặt mua 2 món hàng, món thứ I thì nhà ta vẫn thuờng bán, đó là lạc đà, còn món hàng thứ II thì ông ta bảo nó giống như con ngựa vậy, nhưng có 2 bánh xe thay cho 4 chân và chỉ uống một loại nuớc gọi là xăng thay vì ăn cỏ.
- Món hàng thứ I nhà ta có bán nhưng hết rồi, còn món hàng thứ II thì ta chưa từng thấy.
- Vậy thì phải kí hiệu gì cho ông ta ?
- Có gà ắt phải có trứng, hết gà thì hẳn phải còn trứng. Vậy lạc đà nên kí hiệu bằng một quả trứng (hình ovan). Còn mô-tô vì ta phải tìm nên kí hiệu bằng dấu X vậy.
Dĩ nhiên, trong trường hợp này ta có thể kí hiệu bằng bất cứ thứ gì, nhưng vấn đề là làm sao ta hiểu mà người khác cũng hiểu, cho dù giữa họ và ta chưa có bất cứ qui ước gì về kí hiệu. Cái gì tượng trưng cho “có nhưng hết rồi” và cái gì cho “chưa biết” ? Nói về “biết” hẳn Nho học cũng đã qua hàng thiên niên kỷ suy ngẫm về câu nói của Khổng Tử, sau đây là một dạng diễn đạt:
- Biết cái không biết, ấy là biết.
Một khái niệm bao trùm, tiên nghiệm, hợp nhất giữa “biết” và “không biết”. Từ cái biết cụ thể đến cái biết khái niệm có gì khác biệt. Phải chăng “không biết” là một tập rỗng so với một tập đầy ? Phải chăng cái biết được dán nhãn và cái không biết cũng được dán một nhãn khác ? Phải chăng cái biết là nhãn mác chứa nội dung và cái không biết là nhãn mác vô nội dung ? Hoặc là cái được biết được dán nhãn “không biết”? Một cái biết phổ quát, bao hàm và đồng dạng với cái biết cụ thể, nghĩa là nó vẫn có nghĩa và qui về một hiện thực.Cái biết kiến tạo nên cái không biết, như con gà và quả trứng, nguyên nhân và hậu quả. Biết và không biết phải chăng có điểm chung ? Không hẳn là như thế. Đấy chính là logic của hệ thống. Về mặt dấu hiệu học, kí hiệu “biết” không qui về cái được kí hiệu, tức “cái được biết” hay khái niệm cụ thể, mà hướng về kí hiệu “không biết”, đấy là xu hướng độc đoán của các biểu tượng, phù hợp với quan điểm dấu hiệu hiện đại. Đặc biệt với trì-biệt (J. Derrida), từ “biết” đến “không biết” là cả một quá trình, tạo nghĩa của kí hiệu “biết” gần như không thể “chạm” đến “cái được biết”. Ta cũng có thể hiểu, hoặc biết “điều đối lập của biết” cũng là biết, hoặc hệ thống logic trên tiến triển đến việc phủ nhận chính nó. Có vẻ như định lý bất toàn của Kurt Godel đã được Khổng Tử chứng minh cách nay những 2500 năm.
Trở lại câu chuyện của nhà buôn trên, chúng ta dễ dàng nhận biết sự tương đương:
- Biết = Lạc đà = Trứng = Gà, và
- Không biết = Mô-tô = X.
Hoán vị một số vị trí trong câu nói Khổng Tử, ta được một số dạng:
- Biết (lạc đà) cái không biết (mô-tô), ấy là biết (kí hiệu).
Cả cái đã biết (lạc đà) và cái chưa biết (mô-tô) đều vắng mặt, một thuộc về quá khứ, một thuộc về tương lai. Đấy là một điểm khác biệt. Một cái “khuôn” đã định hình nhưng không chứa gì hết, và một cái “khuôn” tương tự bất cứ chiếc khuôn danh từ nào, cũng được dành cho cái chưa biết. Công việc của dấu hiệu học là đánh dấu, dán nhãn, là kí hiệu cho mỗi thứ. Dĩ nhiên, chúng khác biệt từ hình, dạng đến tính chất và hình thức cho chúng là để phục vụ cho định lượng. Chúng ta lại ở vào tình huống mà chính Saussure cũng phân vân, giữa hình thức, độc đoán hay bản chất, hợp lý ? Vậy thì điều gì giúp chúng ta truyền đạt một thông điệp ? Đấy chính là qui ước mà ở trên, nhà buôn đã có một nửa giao kèo, song mọi con số đều để chỉ những cái cụ thể đang hiện diện, chưa có tình huống nào như tình huống đó, cả 2 đều vắng mặt, và một trong số đó chưa được biết đến. Nếu không thể truyền đạt trực tiếp, vậy thì phải gián tiếp vậy. Mọi kí hiệu đều là trung gian gián tiếp. Truyền đạt gián tiếp là khai thác những kinh nghiệm chung về các hiện tượng cả của tự nhiên lẫn văn hóa. Lạc đà thuộc về phạm trù vật nuôi mà bất cứ xã hội nào cũng biết. Trong phạm trù vật nuôi này, người ta lại chia ra làm nhiều loại (hay loài) vật nuôi khác nhau, trong đó có gia cầm, điển hình là gà. Dân tộc nào cũng biết đến một loại gia cầm, chúng gắn liền với những quả trứng tạo nên một vòng tuần hoàn nhân quả có thể chuyển hóa, biểu đạt tương hổ lẫn nhau. Không gì vừa lạ lùng vừa mỏng manh hơn hình ảnh quả trứng giữa những vật thô sơ vô tri vô giác. Trứng và gà mang nhiều ý nghĩa triết học, nào là hiện tượng học, nào là nhân quả, biện chứng, nhất là dấu hiệu học. Mục tượng của dấu hiệu là phương thức nhận thức sát thực nhất, một thứ “cốt lõi” của phép biện chứng. Cho nên, đối với những người từng trải, dày dặn kinh nghiệm thì không có phương cách gì để truyền đạt thông điệp hay hơn hình ảnh quả trứng, một thứ tín hiệu đánh thức lương thức và gợi ý về sự chờ đợi. Ta cũng có thể hoán chuyển câu nói của Khổng Tử như sau:
- Biết gà đẻ trứng, ấy là biết.
Nếu lạc đà, cùng với gà-trứng thuộc về phạm trù vật nuôi thì mô-tô ta chưa biết xếp vào phạm trù nào. Nếu nó tương tự con ngựa thì ta cũng có thể xếp vào phạm trù vật nuôi và có thể kí hiệu bằng quả trứng (ở đây tên gọi hay biểu đạt cho các sự vật đã được thừa nhận theo giao kèo, vấn đề là ta phải kí hiệu cho số lượng của chúng). Song, nếu ta kí hiệu (số lượng) mô-tô bằng quả trứng (hình ovan) thì mặc nhiên xác nhận rằng nhà buôn kia sở hữu cả mô-tô (một thứ chỉ có ở tương lai) và gợi ý rằng sẽ có cả 2 món hàng cho người khách kia ! Hơn nữa qui định về ngữ đoạn và hệ biến hóa cũng không cho phép ta xác định đối tượng mô-tô, huống hồ là về số lượng của chúng. Vì thế chiếc mô-tô có thể được kí hiệu bằng bất cứ kí hiệu nào, trừ hình ô van. Giả sử ta kí hiệu bằng X đi nữa thì X cũng chỉ là một dạng dấu hỏi hay câu hỏi mà thôi. Mọi thứ khác lạ đều có thể được biểu đạt một cách khác lạ. Câu nói của Khổng Tử trong trường hợp này có thể chuyển hóa thành:
- Biết kí hiệu, ấy là biết.
Về mặt dấu hiệu học, “cái không biết”cũng biểu đạt cho…điều không biết vậy. “Biết” và “không biết” cũng là 2 mặt đối lập nhị nguyên. Cái “biết” kết câu là cái biết vượt lên trên những đối lập đó vậy. Mô hình thái cực vượt lên trên một mức, và hiện đại hơn cả mô hình Saussure.
Phan Biên.
