TIÊN ĐỀ TRI THỨC

Ở trên tôi có đưa ra một tiên đề về tri thức (gọi là tiên đề vì ta không chứng minh được cũng không phản bác được):

- tri thức không quá khác biệt và bất khả dụng, nó tùy thuộc vào khả năng tích hợp của người sử dụng.

Nhưng thế nào là "đơn vị tích hợp tri thức" ? Tôi cũng đã mất nhiều thời gian cho câu hỏi này. Qua một số bài viết tham khảo về D&G, tôi đã có câu trả lời như sau:

Tri thức có hai thuộc tính quan trọng: 

- Tính địa tầng, đi từ kí-hiệu đến được-kí-hiệu. 

- Tính phản tác động. 

Tôi có thể dựa vào hai thuộc tính này để định nghĩa về "đơn vị tích tri thức": 

Đơn vị tích hợp tri thức là một trạng thái mà chúng ta có thể đạt được qua quá trình tháo dỡ các địa tầng tri thức để đạt đến trạng thái thoát khỏi ảnh hưởng của ngôn ngữ và các xu hướng xã hội (trạng thái cao nguyên). Trạng thái này gồm 2 pha: 

- Pha động lực: tức pha thao tác 

- Pha nghỉ hay chờ đợi: là pha khớp nối. 

Khi bạn tác động vào tri thức, nó cũng tác động lại bạn. Đấy chính là lối tiếp thu tích cực. Nó khác với lối tiếp thu thụ động qua ngôn ngữ. Ở đây thao tác tác động sẽ đến trước ngôn ngữ, tức ngôn ngữ sẽ được lắp đặt vào sau các phản tác động của tri thức.Quá trình này tạo nên cái mà tôi tạm gọi là các "kênh thao tác". Các kênh thao tác này đồng thời cũng đảm nhận việc tháo dỡ các địa tầng tri thức. Tri thức sẽ không còn được tiếp thu qua "tích lũy" riêng biệt nữa, mà bằng chính việc tháo dỡ nó. Việc tác động và tháo dỡ này sẽ tạo nên một "cao nguyên" giữa các địa tầng tri thức, nằm giữa các xu hướng xã hội và ngôn ngữ. Thao tác tác động cũng là khoanh vùng địa hình học của tri thức biểu hiện trên bất kì không gian nào. Không có sự khác biệt giữa việc tiếp thu và sử dụng tri thức. 

Một đơn vị tích hợp tri thức là trạng thái khả dĩ nhất để bạn có được một địa vị tức giá trị xã hội.

===

character

Từ này cũng hay nhầm, character ngoài các nghĩa khác còn có nghĩa là chữ, tức chữ cái. Thường thì người ta hay nói"xin chữ" vốn có nguồn gốc từ việc xin chữ Nho xưa. Khác biệt ở đây là chữ Nho cũng chính là từ Nho, không có chữ Nho vô nghĩa như chữ Quốc ngữ. Character cũng có nghĩa là tính cách. Các sao Hoa ngữ thường có diễn xuất khá do họ luyện Thư pháp. Chúng ta đã quen với việc đồng nhất chữ với từ (word)

Nói thêm về một chi tiết kĩ thuật trong dịch thuật. Thường thì bản tiếng Việt của tôi nhiều từ (word) hơn so với bản gốc tiếng Anh khoảng 45%. Tuy nhiên, về mặt chữ (character) thì bản tiếng Việt (của tôi) ít hơn bản tiếng Anh gần ...1%, nghĩa là số chữ trong 2 bản gần tương đương (nếu đem "cân kí" thì bản tiếng Việt có phần "nhẹ" hơn bản tiếng Anh). Đấy là do từ tiếng Anh trung bình dài hơn từ tiếng Việt.

- Từ tiếng Việt: dài trung bình 3,6 chữ / từ (3,6 characters / word)

- Từ tiếng Anh: dài trung bình 4,6 chữ / từ (4,6 characters / word)

Ưu điểm của văn bản tiếng Anh là các chữ phân bố tập trung vào nhiều cụm-từ dài nên dễ đọc hơn văn bản tiếng Việt. Để khắc phục nhược điểm này chúng ta có thể tạo những cụm-từ bằng dấu nối "-" trong các từ ghép cho dễ phân biệt, do đó dễ đọc hơn, và ...ráng nghĩ ra những cụm-từ thật ngắn gọn hoặc viết tắt.

Tuy nhiên tôi cũng đang cân nhắc xem có nên rút ngắn hơn nữa các cụm từ, hay cứ để rời rạc như thế để giữ được một độ uyển chuyển trong ngôn ngữ tiếng Việt ? Chúng ta nên đặt vấn đề là Đạo Học của chúng ta, từ xưa đến nay, đặt trên nên tảng nào? Các nước chịu ảnh hưởng của Nho Giáo đều lấy chữ Hán cùng ý nghĩa Thánh Hiền. Có thực là chữ thánh hiền đó đúng là tri thức mà người ta cần học? Tại sao suốt 2 nghìn năm, người ta nói chung vẫn dậm chân tại chỗ với việc học chữ Thánh Hiền? Hoặc là xưa nay chúng ta đã hiểu nhầm về hiện tượng học chữ Hán ?

Tôi nghĩ đúng là xưa nay chúng ta hiểu nhầm về hiện tượng học chữ Nho của các cụ. Ý nghĩa Thánh Hiền mà các cụ quá trọng vọng thực ra chỉ là thứ cấp, thực ra Đạo Học của các cụ nằm ở chính tự thân chữ viết, cụ thể hơn, ở chính thao tác viết. Như trên tôi đã đề cập, chúng ta có thể đưa chữ viết về những đơn vị thao tác, chúng thuộc về cái mà Hjelmslev gọi là những "đơn vị chức năng tối thiểu" (figurae), hoặc "kí hiệu rỗng" (empty signifier). Đạo Học nằm ở chính những thao tác này, nghĩa là, khi xưa tri thức được tiếp thu qua ba kênh, gần như đồng thời:

- kênh thao tác viết chữ.

- kênh đọc, tức phát âm chữ đó.

- kênh ý nghĩa, giảng giải ý nghĩa của chữ đó.

Thế nhưng kênh thao tác viết chữ sẽ trở thành thứ yếu khi người học đạt đến một mức độ thành công hay một địa vị xã hội nào đó, tức khi họ bắt đầu hành đạo học của mình. Tôi muốn nói rằng, khi xưa họ đã học như thế nào, sự thật là họ đã học một cách tích cực nhất, đó là sử dụng tính chất phản tác động của chính tri thức. Chúng ta phải giữ lại kênh thao tácnày, xem nó là bước quan trọng nhất của bất cứ quá trình học tập nào. Với chữ Quốc ngữ ngày nay cũng vậy, tính chất ngữ âm hay ý nghĩa chỉ được xếp vào hàng thứ cấp, không phải vì chúng không quan trọng, mà vì chúng sẽ được sắp xếp tùy thuộc vào kênh thao tác. Nói cách khác học tập là một nghệ thuật sắp xếp. Quá trình này hầu như (hay ta sẽ tập cho quen) không chịu ảnh hưởng bởi ý nghĩa của tri thức, thay vào đó chúng ta sẽ tìm cách sắp đặt ý nghĩa của tri thức như thế nào cho hợp lí. Như thế hầu như không có khác biệt giữa tiếp thu và sử dụng tri thức. Một cách hạn hẹp hơn, học tập là công việc tỉ mỉ với chữ viết một cách thuần túy.

Vì một khám phá nho nhỏ mà tôi trở lại với mô hình dịch thuật. Tôi sẽ đặt thêm một số tiêu chuẩn dịch thuật:

Về mặt kĩ thuật thì số chữ Việt và chữ Anh (nên) tương đương nhau, nghĩa là đạt hiệu suất khoảng 99%, dĩ nhiên, bên cạnh đó còn tiêu chuẩn về nghệ thuật ngữ pháp và sáng tạo từ mới.

word

Trở lại với từ "word", xin nói thêm là từ này có 2 nghĩa:

- Từ, cũng là chữ Nho như đã đề cập.

- Lời nói. Tiếng Việt là đơn âm nên mỗi từ tương ứng với một lời nói. Tiếng Anh thì đa âm nên một từ có thể có nhiều âm sắc tức "nhiều lời nói" hơn. 

Đến đây thì tôi lại nhớ đến một đoạn trong Of Grammatology (Ngữ Pháp học - J. Derrida):

"Perhaps the objection will be made that writing up to the present has not on]y not contradicted, but indeed, confirmed the linguistics of the word. Hitherto I seem to have maintained that only the fascination of the unit called word has prevented giving to writing the attention that it merited. By that I seemed to suppose that, by ceasing to accord an absolute privilege to the word, modern linguistics would become that much more attentive to writing and would finally cease to regard it with suspicion. ..." (Of Grammatology).

Tạm dịch:

"Có lẽ người ta sẽ phản đối, vì viết đến tận bây giờ không những không mâu thuẫn, mà quả thật, còn củng cố ngôn ngữ học của lời nói. Cho đến nay tôi dường như vẫn kiên định rằng chỉ sự quyến rũ của đơn vị gọi là lời nói mới ngăn chặn việc trao cho viết sự chú trọng mà nó xứng đáng. Bởi thế tôi dường như tin rằng, bằng cách chấm dứt ưu tiên tuyệt đối dành cho lời nói, ngôn ngữ học hiện đại sẽ trở nên đáng chú trọng hơn nhiều đối với viết và cuối cùng chấm dứt mọi ngờ vực…" (Ngữ Pháp học)

Derrida làm giảm giá trị của lời nói, kếu gọi chú trọng hơn đến viết. Đến lượt D&G thì các ông này lại muốn giảm thiểu luôncấu trúc ngữ pháp (dạng cây), chỉ chú trọng đến những liên từ, mạo từ. Và đến...tôi thì tôi lại muốn giảm xuống còn những thao tác viết ...

=========